Uppspretturnar fimm
- Úrkoma að utan — slagregn, þakleki, leki með gluggum, sprungur í útveggjum.
- Jarðvegsraki að neðan — vatn sem berst upp í sökkla, botnplötu og kjallaraveggi.
- Lagnavatn innanhúss — lekar úr neysluvatns-, hita- og fráveitulögnum og tækjum.
- Byggingarraki — vatn sem var í efninu þegar húsið var byggt og fékk aldrei að þorna.
- Rakaþétting — raki úr innilofti sem þéttist á köldum flötum eða inni í byggingarhluta.
Fjórar fyrstu eru vatn sem kemur einhvers staðar frá. Sú fimmta verður til á staðnum — og er langoftast misgreind sem leki. Móða á glugga eða blettur á köldum vegg er ekki endilega vatn utan frá; það getur verið rakt inniloft sem þéttist. Úrbæturnar eru gjörólíkar, svo það skiptir öllu að greina rétt.
Af hverju „finna upptökin” er allt verkið
Rakaskemmd verður þar sem tvennt fer saman: vatn kemst inn, og byggingarhlutinn getur ekki þornað út aftur. Þess vegna dugar ekki að fjarlægja aðeins það sem sést. Ef vatnið heldur áfram að koma, eða efnið nær ekki að þorna, kemur skemmdin aftur.
Þetta á sérstaklega við um myglu. Myglusveppur sem hefur náð að vaxa inn í efni deyr ekki við þurrkun — hann leggst í dvala og tekur við sér aftur um leið og raki kemur. Það er ástæðan fyrir að það að mála yfir eða þrífa með klór án þess að finna rakann er ekki lausn, heldur frestun. Meira um það í greininni um myglu í húsi.
Hvernig fagmaður les húsið
Þegar Fagmat skoðar rakaskemmdir er húsið lesið út frá því hvar vatn getur komist inn og hvar það getur ekki þornað:
- Ytra byrði — þak, þakkantar, niðurföll, gluggaþéttingar, klæðning, sprungur.
- Jarðvegssnerting — landhalli að húsi, dren, sökklar, kjallaraveggir.
- Votrými og lagnir — niðurföll, þéttilög, tengingar, ummerki eldri tjóna.
- Innra loftslag — hitastig, rakastig, loftræsing, kaldir fletir.
Rakastig er mælt þar sem það á við — bæði í lofti og í efni. En ein mæling yfir mörkum er ekki niðurstaða; hún segir aðeins hvað var satt á þeim stað, á þeim tíma. Alvöru mat vegur saman umfang, tímalengd og fjölda mælinga, ekki eitt hámarksgildi.
Skráðu ástandið áður en þú breytir því
Þegar grunur vaknar um raka eða aðra skemmd skiptir máli að skrá ástandið snemma, með dagsetningum, mælingum og ljósmyndum. Ef opna þarf byggingarhluta eða fjarlægja skemmd efni er mikilvægt að varðveita gögn um ástandið áður en framkvæmdir hefjast. Fyrsta skoðun getur þannig orðið upphaf frekari rannsóknar, þótt hún komi ekki í stað ítarlegra mats á orsök, umfangi og kostnaði.
Nokkur viðmið sem gott er að þekkja
Þetta eru viðmið úr íslenskum Rb-leiðbeiningablöðum HMS sem fagmenn styðjast við:
- Fari hlutfallsraki lofts yfir 70% geta skapast skilyrði fyrir mygluvöxt.
- Mygla getur byrjað að vaxa á 24–48 klukkustundum við kjörskilyrði — þess vegna skipta fyrstu dagarnir eftir vatnstjón mestu.
- Efnisraki í timbri yfir 20% af þurrþyngd þýðir að fúahætta er til staðar.
Hvað þú átt að gera — og ekki gera
Gerðu: finndu og stöðvaðu vatnið fyrst. Fjarlægðu laust vatn strax, helst innan sólarhrings. Þurrkaðu markvisst. Metðu hvort skemmd sé þegar orðin. Mældu aftur eftir viðgerð til að sannreyna.
Ekki: málaðu eða þrífðu yfir án þess að finna uppsprettuna. Ekki treystu á þurrkun eina þar sem mygla er þegar farin að vaxa. Ekki lokaðu byggingarhluta aftur án þess að skrá og ljósmynda hvað var undir — það sem ekki er skjalfest þarf að opna aftur til að staðfesta.
Algengar spurningar
Hvernig veit ég hvort það sé raki í húsinu mínu?
Fyrstu merkin eru blettir eða mislitun, fúkkalykt, flögnun á málningu og móða á köldum flötum. En falinn raki sést oft ekki fyrr en mælt er eða opnað inn í byggingarhluta, svo fjarvera sýnilegra merkja útilokar hann ekki.
Er raki alltaf mygla?
Nei. Raki er forsenda myglu en ekki mygla í sjálfu sér. Fari hlutfallsraki yfir 70% geta skapast skilyrði fyrir mygluvöxt, en með því að finna og stöðva rakann í tæka tíð má koma í veg fyrir að mygla nái að vaxa.
Get ég lagað rakaskemmdir sjálfur?
Sumt já — til dæmis að laga landhalla eða bæta loftræsingu. En án þess að finna réttu uppsprettuna kemur skemmdin aftur, og mygla sem þegar vex deyr ekki við þurrkun eina saman. Greining á uppsprettunni er verkið sem borgar sig að gera rétt.
Hvað kostar að laga rakaskemmdir?
Það ræðst algjörlega af uppsprettunni og umfanginu — allt frá einfaldri þéttingu upp í stærri framkvæmd. Þess vegna er fyrsta skrefið að greina orsökina; það er ódýrasta leiðin til að forðast að borga fyrir ranga viðgerð.
Ertu í vafa um rakaskemmdir í þinni eign? Fagmat framkvæmir grunnskoðun vegna afmarkaðra rakaskemmda og setur mikilvægustu atriðin í samhengi. Sjá muninn á ástands- og grunnskoðun.
Almenn fræðsla, ekki mat á tiltekinni eign. Byggt á Rb-leiðbeiningablöðum HMS og byggingarreglugerð nr. 112/2012, gr. 10.5. Fagmat ehf.